“
Hayat, şu
kâinatın en ehemmiyetli gayesi… Hem en büyük neticesi… Hem en parlak nuru… Hem en latîf mâyesi… Hem gayet süzülmüş bir hulâsası… Hem en mükemmel meyvesi… Hem en yüksek kemâli… Hem en güzel cemâli… Hem en güzel zîneti… Hem sırr-ı vahdeti… Hem râbıta-yı ittihâdı… Hem kemâlâtının menşei… Hem sanat ve mâhiyetçe en hârika bir zîrûhu… Hem en küçük bir mahlûku bir
kâinat hükmüne getiren mucizekâr bir hakikati… Hem güyâ
kâinatın küçük bir zîhayatta yerleşmesine vesîle oluyor gibi; koca
kâinatın bir nevi fihristesini o zîhayatta göstermekle beraber, o zihayatı ekser mevcûdâtla münâsebettar ve küçük bir
kâinat hükmüne getiren en hârika bir mucize-i kudrettir. Hem en büyük bir küll kadar
hayat ile küçük bir cüzü büyülten ve bir ferdi dahi küllî gibi bir âlem hükmüne getiren ve rubûbiyet cihetinde
kâinatı tecezzi ve iştiraki ve inkısamı kabul etmez bir küll ve bir küllî hükmünde gösteren fevkalâde hârika bir sanat-ı ilâhiyedir. Hem
kâinatın mâhiyetleri içinde Zât-ı Hayy-ı Kayyûm’un vücub-u vücuduna ve vahdetine ve ehadiyetine şehâdet eden bürhânların en parlağı, en kat’îsi ve en mükemmeli… Hem masnûât-ı ilâhiye içinde en hafîsi ve en zâhiri, en kıymettar ve en ucuzu, en nezihi ve en parlak ve en mânidar bir nakş-ı sanat-ı rabbâniyedir. Hem sâir mevcûdâtı kendine hâdim ettiren nazenin, nazdar, nazik bir
cilve-i rahmet-i rahmâniyedir. Hem şuûnât-ı ilâhiyenin gayet câmi bir aynasıdır. Hem Rahmân, Rezzâk, Rahîm, Kerîm, Hakîm gibi çok esmâ-yı hüsnânın cilvelerini câmi ve
rızık,
hikmet, inâyet, rahmet gibi çok hakikatleri kendine tâbi eden ve görmek ve işitmek ve hissetmek gibi umum duyguların menşei, madeni bir u’cûbe-i hilkat-i rabbâniyedir. Hem
hayat, bu
kâinatın tezgâh-ı âzamında öyle bir istihâle makinesidir ki mütemâdiyen her tarafta tasfiye yapıyor, temizlendiriyor, terakki veriyor, nurlandırıyor. Ve zerrât kâfilelerine, güyâ
hayatın yuvası olan cesedi o zerrelere vazife görmek, nurlanmak, tâlimat yapmak için bir misafirhâne, bir mekteb, bir kışladır. Âdetâ Zât-ı Hayy ve Muhyî, bu makine-i
hayat vasıtasıyla; bu karanlıklı ve fânî ve süflî olan âlem-i dünyayı latîfleştiriyor, ışıklandırıyor, bir nevi bekâ veriyor, bâkî bir âleme gitmeye hazırlattırıyor. Hem
hayatın iki yüzü, yani mülk, melekût vecihleri parlaktır, kirsizdir, noksansızdır, ulvîdir. Onun için perdesiz, vasıtasız, doğrudan doğruya dest-i kudret-i rabbâniyeden çıktığını aşikâre göstermek için, sâir eşya gibi zâhirî esbâbı
hayattaki tasarrufât-ı kudrete perde edilmemiş bir müstesnâ mahlûktur. Hem
hayatın hakikati, altı erkân-ı
îmâniyeye bakıp, mânen ve remzen isbât eder. Yani, hem Vâcibü’l-vücud’un vücub-u vücudunu ve
hayat-ı sermediyesini, hem dâr-ı
âhireti ve
hayat-ı bâkiyesini, hem vücud-u melâike, hem sâir erkân-ı
îmâniyeye pek kuvvetli bakıp iktizâ eden bir hakikat-i nuraniyedir. Hem
hayat, bütün
kâinattan süzülmüş en sâfî bir hulâsası olduğu gibi,
kâinattaki en mühim bir maksad-ı ilâhî ve hilkat-i âlemin en mühim neticesi olan
şükür ve ibâdet ve hamd ve
muhabbeti netice veren bir sırr-ı âzamdır.”
1)